Tìm hiểu các bức tranh Đông Hồ nổi tiếng nhất Việt Nam

Trong kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam, tranh Đông Hồ là dòng tranh nổi bật, mang đậm hồn quê và bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, những bức tranh mộc mạc, giản dị nhưng giàu ý nghĩa này không chỉ là thú chơi tao nhã mỗi dịp Tết đến xuân về, mà còn là tấm gương phản chiếu đời sống, phong tục, tín ngưỡng và ước vọng của người dân lao động.

Giữa muôn vàn đề tài phong phú, từ các bức tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt đến tranh tố nữ, có những tác phẩm đã trở thành biểu tượng, in đậm trong tâm thức bao thế hệ.. Bài viết dưới đây sẽ giới thiệu Top 10+ các bức tranh Đông Hồ nổi tiếng nhất hiện nay, những kiệt tác vừa giàu giá trị nghệ thuật vừa chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc.

Tranh Đông Hồ là gì?

Tranh Đông Hồ là dòng tranh khắc gỗ dân gian truyền thống của Việt Nam, có nguồn gốc từ làng Đông Hồ (nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Đây là một trong những dòng tranh dân gian lâu đời và nổi tiếng nhất của nước ta, được hình thành từ thế kỷ XVI – XVII và phát triển rực rỡ trong các dịp lễ, Tết.

Tranh Đông Hồ không chỉ đơn thuần là sản phẩm nghệ thuật, mà còn là tấm gương phản chiếu đời sống, ước mơ và triết lý nhân sinh của người dân nông thôn Việt Nam.

Top những bức tranh Đông Hồ nổi tiếng nhất hiện nay

Tranh Đông Hồ Bắc Ninh là dòng tranh dân gian nổi tiếng có từ lâu đời của Việt Nam, cho đến nay nó đã trở thành một phần của văn hóa Việt. Dưới đây là một số bức tranh nổi tiếng, phổ biến nhất được nhiều người yêu thích: 

Đám Cưới Chuột

Tranh đám cưới chuột là một trong những bức tranh nổi tiếng và đặc sắc nhất của dòng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh). Đây là bức tranh trào phúng – châm biếm xã hội được sáng tác từ hàng trăm năm trước nhưng đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Tranh được in thủ công hoàn toàn từ bản khắc gỗ trên giấy điệp và sử dụng 5 màu từ thiên nhiên gồm đỏ sỏi son, vàng hoa hòe, xanh lá chàm, đen than lá tre và sắc trắng vỏ điệp.

Bố cục tranh gồm hai phần rõ ràng, khắc họa 12 con chuột và 1 con mèo, ở trên miêu tả 4 con chuột đang khúm núm dâng lễ vật và thổi kèn xin đường một con mèo lớn còn ở phía dưới với sự xuất hiện của 8 con chuột, hình ảnh Trạng Chuột cưỡi ngựa đi trước và Nàng Chuột ngồi kiệu hoa theo sau.

Hình ảnh chuột và mèo không chỉ đi sâu vào ca dao, tục ngữ mà còn xuất hiện trên gốm sứ Bát Tràng, tranh sơn mài, bao bì quà tết hay họa tiết áo dài cao cấp thiết kế hiện đại.

Bản gốc của Đám cưới chuột hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và trưng bày tại một số bảo tàng nghệ thuật tại Pháp, Nhật Bản.

Đàn Lợn Âm Dương

Bức tranh đông hồ Đàn lợn âm dương hay Lợn đàn là bức tranh tiêu biểu của làng tranh dân gian Đông Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh với tuổi đời hơn 400 năm.

Trung tâm bức tranh khắc họa lợn mẹ với nét mộc bản to, dáng vẻ béo tốt, lưng võng, bụng xệ liên hệ trực tiếp vào đời sống nông nghiệp, minh chứng cho câu tục ngữ “Con lợn là đầu cơ nghiệp”. Xung quanh lợn mẹ là đúng 5 chú lợn con biểu trưng cho ngũ hành đại diện cho sự sinh sôi và ước vọng con đàn cháu đống. 

Điểm nhấn của bức tranh ở xoáy âm dương trên mình lợn mang ý nghĩa mùa màng bội thu khi đạt trạng thái cân bằng âm dương hài hòa. 

Đàn lợn âm dương đã đi vào nền văn học nghệ thuật  qua bài thơ Bên kia sông Đuống (1948) của nhà thơ Hoàng Cầm: 

“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong

Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” 

Ngày nay, Đàn lợn âm dương không chỉ là bức tranh trang trí ngày Tết mà trở thành quà tặng ngoại giao văn hóa và tư liệu cho các kiến trúc sư, nhà thiết kế tìm hiểu về kỹ thuật thủ công của dân tộc. 

Gà Đàn

Trong văn hóa nông thôn Bắc Bộ, con gà không chỉ gắn liền với đời sống người nông dân báo thức mỗi sáng sớm mà còn là biểu tượng của sự cần cù, chắt chiu. Tranh đông hồ đàn gà mẹ con là một trong những bức tranh nổi tiếng và được ưa chuộng nhất của dòng tranh dân gian Đông Hồ, thường treo trong dịp Tết cổ truyền. Hình ảnh gà mẹ quây quần cùng đàn con không chỉ gần gũi với đời sống nông thôn mà còn hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Bức tranh Gà đàn khắc họa gà mẹ với tư thế hơi cúi, dang cánh bảo vệ đàn con qua đó thể hiện đức tính tần tảo, mạnh mẽ của người mẹ Việt Nam. Bao quanh gà mẹ là 10 chú gà con mang ý nghĩa thập toàn thập mỹ, đại diện cho sự vẹn toàn, viên mãn. 

Bức tranh là lựa chọn cho lời chúc “Mẹ tròn con vuông” hay “Con đàn cháu đống” trong các dịp Cưới hỏi, Tân gia, hoặc treo vào dịp Tết Nguyên Đán để cầu mong gia đạo thuận hòa, làm ăn sinh sôi.

Hứng Dừa

Hứng dừa là bức tranh chủ đề sinh hoạt tiêu biểu của của dòng tranh dân gian Đông Hồ.

Bức tranh Hứng dừa có bố cục độc đáo xoay quanh cây dừa, miêu tả người chồng treo lên cây hái quả thể hiện vai trò trụ cột gia đình; đứng dưới gốc cây là người vợ với hai tay vén váy xòe rộng để hứng dừa rơi xuống và một đứa trẻ ôm gốc cây, một đứa bám chặt mẹ. Tất cả hình ảnh tạo thông điệp về sự sinh sôi, niềm hạnh phúc tròn đầy và sự tiếp nối thế hệ. 

Ở góc tranh là hai dòng thơ Hán Nôm: 

“Khen ai khéo tạc nên dừa 

Đấy trèo đây hứng cho vừa lòng nhau” 

Hai câu thơ vừa tả cảnh lao động, vừa ngợi ca sự thấu hiểu, đồng lòng và phối hợp nhịp nhàng giữa vợ và chồng trong cuộc sống hôn nhân. 

Hứng dừa không chỉ là tranh trang trí ngày Tết mà còn là món quà cưới, quà tân gia mang ý nghĩa lời chúc cho các cặp vợ chồng trẻ.

Thầy Đồ Cóc

Bức tranh đông hồ thầy đồ cóc ra đời từ bối cảnh những người nông dân khát vọng con cái học hành đỗ đạt để trở thành tầng lớp tri thức hay Sĩ trong phân tầng Sĩ – Nông – Công – Thương của thời phong kiến. 

Tranh tái hiện hình ảnh một con cóc lớn ngồi trên sập đang răn dạy học trò, xung quanh thầy là đám học trò mỗi đứa một vẻ chân thực của trường học. Đây là thủ pháp trào phúng của người nông dân khi đặt một loài vật dân dẫn vào vị trí tôn nghiêm giúp kéo sự gò bó của giáo lý Khổng Tử trở nên gần gũi, đời thường. 

Hiện nay, người Việt thường mua tranh Thầy đồ cóc treo vào dịp Tết để cầu mong con cháu học hành tấn tới. Ngoài ra đây cũng là món quà tặng tri ân ý nghĩa dành tặng các thầy cô giáo hoặc những người đang theo con đường học vấn. 

Đánh Ghen

Trong bối cảnh xã hội xưa, khi pháp luật phong kiến cho chế độ “trai năm thê bảy thiếp”, người nông dân đã mượn giấy dó và ván khắc để gửi vào nỗi xót xa lẫn tiếng cười châm biếm sâu sắc. 

Bức tranh đông hồ đánh ghen sử dụng bố cục dàn trải gồm bốn nhân vật chính: người vợ cả dáng vóc xồ xề, tay cầm kéo như “Hoạn thư thời dân gian”, ả tình nhân dáng vẻ trẻ trung không mặc áo để lộ ngực trần thách thức người vợ, người chồng đứng giữa can ngăn, miệng nói lời khắc bằng chữ Hán Nôm: 

“Thôi thôi nuốt giận làm lành 

Chi điều sinh sự thiệt mình thiệt ta”

Cuối cùng là nhân vật nạn nhân bé nhỏ là đứa trẻ chắp tay cúi lạy. 

Bức tranh Đánh ghen là nguồn cảm hứng lớn trong văn học, trong đó phải kể đến hai câu thơ của Nguyễn Du: 

“Lòng riêng riêng những kính yêu

Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai” 

Vì tính giáo dục trực quan nên người Việt vẫn thường mua tranh Đánh ghen về treo trong nhà đặc biệt vào dịp Tết nguyên đán.

Chăn Trâu Thổi Sáo

Con trâu là đầu cơ nghiệp, mục đồng thổi sáo trên lưng trâu là ký ức tuổi thơ về một cuộc sống thanh bình của xã hội xưa. Hình ảnh này đã được các nghệ nhân làng Đông Hồ truyền tải qua bức tranh Chăn trâu thổi sáo. 

Bố cục tranh tập trung vào hai chủ thể chính mang tính biểu tượng là chú bé mục đồng nước da hồng hào ngồi trên lưng trâu, tay thổi sáo, phía trên đầu là lá sen đi kèm dòng chữ Hán Nôm “Hà diệp cái thanh thanh” và con trâu vểnh tai lên nghe sáo, miệng mỉm cười. Hình ảnh mang ý nghĩa chúc tụng cầu mong con cái sinh ra khỏe mạnh, ngoan ngoãn và lá sen tượng trưng cho sự trong trẻo, thanh cao của thiên nhiên. 

Thuộc dòng tranh chúc tụng ngày xuân, Chăn trâu thổi sáo không chỉ xuất hiện trong các phiên chợ Tết mà còn được ứng dụng trong không gian nội thất hiện đại như phòng khách, phòng làm việc, phòng học của trẻ.

Nhân Nghĩa – Lễ Trí 

Khác với các dòng tranh nghệ thuật, tranh dân gian Đông Hồ là tiếng nói ước vọng chân thực của người nông dân lao động mỗi dịp Tết. Cặp tranh Nhân nghĩa – Lễ trí là tiêu biểu của nghệ thuật dân gian hóa nơi người bình dân khéo léo lồng ghép triết lý Nho giáo vào những hình tượng con vật thân thuộc. 

Bức tranh đông hồ nhân nghĩa lễ trí luôn đi thành cặp có bố cục đối xứng liên kết chặt chẽ. 

Bức Nhân nghĩa khắc họa hình ảnh bé trai đang ôm chú cóc tía mang ý nghĩa cầu sinh được bé trai khỏe mạnh, mang sự can đảm (Nghĩa) và lòng yêu thương (Nhân). Bức Lễ trí lại thể hiện nét mặt của bé gái đang ôm chú rùa xanh, gửi gắm lời chúc sinh được bé gái biết kính trên nhường dưới (Lễ) và sở hữu sự thông minh, trí tuệ (Trí). 

Thuộc dòng tranh chúc tụng, cặp Nhân Nghĩa – Lễ Trí thường được treo tại phòng khách vào dịp Tết Nguyên Đán. Đặc biệt, cặp tranh này thường được ghép cùng cặp Vinh Hoa (bé trai ôm gà) và Phú Quý (bé gái ôm vịt) tạo thành một bộ tứ Vinh Hoa – Phú Quý – Nhân Nghĩa – Lễ Trí.

Lý Ngư Vọng Nguyệt

Bức tranh Lý ngư vọng nguyệt hay Cá chép trông trăng của làng Đông Hồ là di sản tồn tại hơn 400 năm chứa đựng triết lý sống của người Việt. 

Tranh khắc họa hình tượng cá chép thân hình tròn trịa, là biểu tượng của khát vọng “Cá chép hóa rồng” của người nông dân. Điểm độc đáo nhất là chi tiết cá chép ngắm bóng mặt trăng dưới đáy nước, nhắc nhở con người về sự ảo ảnh của cuộc đời, bài học về sự tỉnh táo, tĩnh tại. 

Bức tranh Lý ngư luôn đi theo cặp đối xứng và thường được treo ở hai bên bàn thờ hoặc hai bên cột phòng khách để cân bằng phong thủy trong dịp Tết Nguyên Đán. 

Vinh Quy Bái Tổ

Bức tranh Vinh quy bái tổ của làng nghề Đông Hồ là sự ghi chép chân thực về nghi thức từ đời Trần, Lê: những người đỗ đạt được vua ban yến tiệc, cho rước kiệu về làng.

Tranh sử dụng bố cục hàng ngang, đi đầu đoàn rước là tấm biển đề chữ “”Nhất giáp tiến sĩ” và “Ân tứ vinh quy”, vị trí trung tâm là Quan Nghè trên lưng ngựa theo sau là võng lọng của Bà Nghè và cuối cùng là chi tiết cờ lọng nghiêng xuống, quan xuống ngựa đi bộ vào làng.

Bức tranh không chỉ vinh danh người đỗ đạt mà còn là sự tri ân đến người phụ nữ hậu phương và răn dạy đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn sư trọng đạo. 

Hình ảnh của tranh đã được người nông dân đúc kết thành lời ca dao: 

“Bước đường tiến đến cống nghè 

Vinh quy bái tổ, ngựa xe tưng bừng” 

Tranh Đông Hồ không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật mang tính thẩm mỹ cao mà còn là biểu tượng của văn hóa dân gian Việt Nam. Qua top 10+ các bức tranh Đông Hồ nổi tiếng nhất hiện nay, chúng ta có thể cảm nhận được tinh hoa của làng nghề truyền thống, từ đường nét mộc mạc, màu sắc tự nhiên cho đến ý nghĩa sâu sắc trong từng chủ đề.

Nếu bạn là người yêu nghệ thuật hay muốn tìm hiểu thêm về văn hóa dân gian, tranh đông Hồ chắc chắn là lựa chọn tuyệt vời để chiêm ngưỡng, sưu tầm hoặc làm quà tặng ý nghĩa. Hy vọng bài viết của Artnam đã giúp bạn có thêm góc nhìn rõ nét hơn về dòng tranh dân gian đặc sắc này.