Nhắc đến sự tồn tại của dòng tranh dân gian đông hồ vang bóng một thời, những người yêu văn hóa truyền thống không thể không nhắc đến Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Cả một đời gắn bó với giấy điệp, màu tự nhiên và những bản khắc gỗ, ông không chỉ là người thực hành nghề mà còn là “bảo tàng sống” cứu rỗi hàng trăm kỷ vật vô giá của cha ông khỏi nguy cơ biến mất.

Vậy cụ Sam là ai? Dấu ấn lớn nhất ông để lại cho nền nghệ thuật dân gian là gì và hiện nay ai đang tiếp nối di sản của gia đình? Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn một góc nhìn toàn diện, xác thực nhất về cuộc đời và các tác phẩm kinh điển của ông.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam (1930–2016), người được mệnh danh là bảo tàng sống đã dành cả cuộc đời để gìn giữ linh hồn của dòng tranh dân gian Đông Hồ

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam là ai? Hồ sơ tiểu sử nhanh

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam (1930–2016) sinh ra và lớn lên tại xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống làm tranh, từ năm lên 5 tuổi, ông đã quen với mùi giấy điệp và kỹ thuật cầm ván in.

Thông tin định danh	Chi tiết
Năm sinh – Năm mất	1930 – 2016
Quê quán	Làng Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh
Danh hiệu	Nghệ nhân Ưu tú
Kinh nghiệm	Hơn 70 năm làm nghề liên tục
Cống hiến nổi bật	Sưu tầm và lưu giữ hơn 600 bản khắc gỗ cổ sáng tác dòng tranh Tố nữ tân thời.

Vì sao ông được mệnh danh là “nghệ nhân cuối cùng”?

Nhiều tài liệu báo chí thường gọi ông là “nghệ nhân cuối cùng” của làng Đông Hồ. Cách gọi này mang tính biểu tượng để tôn vinh sự kiên định của ông trong giai đoạn nghề tranh thoái trào mạnh nhất. Vào những năm 1990, khi hầu hết các hộ gia đình trong làng chuyển sang làm vàng mã để mưu sinh, ông Sam (cùng với gia đình ông Nguyễn Đăng Chế) là những người hiếm hoi kiên quyết không bỏ nghề, giữ lại từng bản ván khắc cổ.

Hành trình 70 năm thăng trầm giữ lửa nghề truyền thống

Cuộc đời của ông là một biểu đồ gắn liền với những thăng trầm của làng tranh Đông Hồ. Không chỉ là người thợ tài hoa, ông còn đóng vai trò như một người “thủ lĩnh” bảo vệ di sản trong những thời khắc khó khăn nhất.

Giai đoạn 1967: Điểm tựa khôi phục hợp tác xã

Trong bối cảnh chiến tranh và kinh tế khó khăn, nghề làm tranh tưởng chừng đã đứt đoạn. Năm 1967, ông Nguyễn Hữu Sam là một trong những người tiên phong đứng ra tập hợp các thợ giỏi trong làng để khôi phục tổ hợp tác (sau này là hợp tác xã) sản xuất tranh. Đây là bước đệm quan trọng giúp duy trì quy trình làm tranh Đông Hồ truyền thống không bị mai một giữa thời cuộc.

Từng công đoạn in tranh đều được thực hiện thủ công vô cùng tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân

Bước ngoặt 1990: Hành trình cứu 600 bản khắc gỗ cổ

Đây là cột mốc vĩ đại nhất trong sự nghiệp của ông. Khi hợp tác xã giải thể, người làng ồ ạt chuyển sang làm hàng mã, những tấm ván khắc gỗ cổ hàng trăm năm tuổi bị vứt chỏng chơ, thậm chí bị chẻ ra làm củi đun. Xót xa trước cảnh tượng đó, cụ Sam đã gom góp tiền của gia đình, đi đến từng nhà để mua lại và cất giữ. Nhờ quyết định mang tính lịch sử này, một bộ sưu tập khổng lồ với hơn 600 bản khắc cổ quý giá đã được bảo tồn nguyên vẹn đến ngày nay.

Những bản khắc gỗ cổ hàng trăm năm tuổi được cụ Sam trân quý, lưu giữ như những báu vật của làng nghề truyền thống

Dấu ấn sáng tác: Từ nét đẹp truyền thống đến Tố nữ Quan họ

Bên cạnh việc phục dựng các bản in cổ như Đám cưới chuột hay Đàn lợn âm dương, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam còn là một tác giả có sức sáng tạo dồi dào. Ông hiểu rằng để nghệ thuật dân gian sống được, nó cần mang hơi thở của thời đại.

Tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và vang danh nhất của ông là bộ tranh tố nữ. Không chỉ dừng lại ở bộ Tố nữ đứng, Tố nữ ngồi truyền thống, vào năm 1990, ông đã sáng tác nên bộ Tố nữ Quan họ. Tác phẩm này là sự giao thoa hoàn hảo giữa kỹ thuật khắc in mộc bản và âm hưởng văn hóa liền anh liền chị xứ Kinh Bắc, kết hợp cùng những câu thơ Nôm tinh tế.

Bức tranh vẽ cảnh hát quan họ ở vùng Kinh Bắc.

Ngoài ra, ông còn để lại nhiều tác phẩm hiện đại mang tính lịch sử và văn hóa cao như Lý Thái Tổ dời đô hay Đến hẹn lại lên.

Gia phả nghề: 3 thế hệ tiếp nối di sản nhà cụ Sam

Một trong những thành công lớn nhất của nghệ nhân tranh Đông Hồ Nguyễn Hữu Sam là đã truyền được ngọn lửa đam mê cho các thế hệ sau, biến xưởng nhà thành một bảo tàng gia đình thu nhỏ.

Con dâu – Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh

Bà Nguyễn Thị Oanh là con dâu của cụ Sam, người gắn bó và học hỏi trực tiếp kỹ thuật pha màu, in điệp từ cha chồng trong nhiều thập kỷ. Với đôi bàn tay khéo léo và sự am hiểu sâu sắc về dòng tranh quê hương, bà cũng đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, tiếp tục điều hành xưởng và giới thiệu tranh Đông Hồ đến bạn bè quốc tế.

Ngọn lửa đam mê nghệ thuật dân gian vẫn luôn rực cháy qua ba thế hệ trong gia đình cố Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam

Cháu nội – Lớp trẻ kế thừa Nguyễn Hữu Quả

Không để nghề truyền thống dừng lại ở thế hệ thứ hai, cháu nội của cụ là anh Nguyễn Hữu Quả hiện nay cũng đang trực tiếp tham gia vào việc gìn giữ và phát triển cơ sở tranh của gia đình, đảm bảo kỹ thuật in mộc bản được truyền lại trọn vẹn cho thế hệ thứ ba.

Xem và tìm tranh gốc của gia đình cụ Sam ở đâu?

Đối với những người yêu nghệ thuật hoặc các nhà sưu tầm muốn tìm mua đúng tác phẩm được in từ những ván khắc cổ của cụ Sam, bạn có thể tìm đến tận xưởng gia đình tại làng Song Hồ.

Lưu ý: Khi mua tranh tại cơ sở, bạn nên hỏi kỹ về các bản in Tố nữ Quan họ hoặc các bản phục chế từ bộ sưu tập 600 ván khắc để sở hữu đúng tác phẩm mang linh hồn của Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Ngoài ra, để chiêm ngưỡng các phiên bản nghệ thuật dân gian chất lượng cao và có chứng nhận rõ ràng, bạn có thể tham khảo thêm tại Artnam.

Không gian trưng bày và bán tranh Đông Hồ truyền thống tại gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam

Câu hỏi thường gặp

Ông Nguyễn Hữu Sam được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm nào?

Dù có nhiều cống hiến to lớn từ rất sớm, nhưng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú là sự ghi nhận chính thức của Nhà nước dành cho cả một đời nỗ lực bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của ông.

Làm sao để phân biệt tranh của gia đình cụ Sam với các xưởng khác?

Hiện tại làng Đông Hồ chủ yếu còn gia đình cụ Nguyễn Hữu Sam và cụ Nguyễn Đăng Chế duy trì nghề. Tranh nhà cụ Sam nổi bật bởi bộ sưu tập 600 ván khắc cổ đặc trưng và các bản in dòng Tố nữ tân thời, Tố nữ Quan họ do chính cụ sáng tác. Khi mua trực tiếp tại xưởng do bà Nguyễn Thị Oanh hoặc anh Nguyễn Hữu Quả quản lý, tranh thường có đóng dấu triện của gia đình để xác thực nguồn gốc.

Chốt lại

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã đi xa, nhưng di sản mà ông để lại cho nền mỹ thuật dân gian Việt Nam là vô giá. Việc cống hiến cả cuộc đời để cứu lấy hơn 600 mộc bản cổ giữa thời kỳ khó khăn nhất, cùng những sáng tạo mang tính đột phá đã khẳng định vị thế của một “bảo tàng sống” thực thụ. Ngày nay, ngọn lửa đam mê ấy vẫn đang được các thế hệ con cháu tận tâm gìn giữ, đảm bảo dòng chảy văn hóa truyền thống không bị đứt đoạn.

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về cuộc đời của một người thợ tài hoa. Việc tìm hiểu và lưu giữ những tác phẩm mang đậm dấu ấn của ông không chỉ là cách để thưởng thức nghệ thuật, mà còn là hành động thiết thực để tôn vinh và bảo vệ hồn cốt dân tộc.