“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” Câu thơ bất hủ của thi sĩ Hoàng Cầm không chỉ khắc họa vẻ đẹp của một dòng tranh, mà còn tôn vinh một chất liệu đã trở thành biểu tượng của văn hóa dân gian Việt Nam: Giấy Điệp. Nhắc đến tranh Đông Hồ, người ta không thể không nhắc đến giấy điệp. Thế nhưng, giấy điệp thực chất là gì? Tại sao nó lại mang đến “ánh sáng” cho những bức tranh mộc mạc?

Trong bài viết này, Artnam sẽ dẫn bạn đi từ cội nguồn, quy trình chế tác cho đến cách bảo quản chất liệu tuyệt vời này.

Giấy điệp là gì?

Giấy điệp bản chất là nền giấy dó được quét thêm một lớp “hồ điệp” (một hỗn hợp tinh tế từ bột vỏ sò biển và hồ nếp). Nhờ lớp áo khoác đặc biệt này, giấy điệp mang những đặc tính vật lý và thẩm mỹ hoàn toàn khác biệt so với nguyên bản của nó.

Kỹ thuật chế tác công phu của giấy điệp

Để làm ra một tờ giấy điệp, đó là cả một câu chuyện nghệ thuật, là sự giao thoa kỳ diệu giữa sản vật của núi rừng (cây dó) và biển cả (vỏ sò điệp).

Chuẩn bị cốt giấy

Nền tảng của giấy điệp chính là giấy dó. Người nghệ nhân sử dụng vỏ cây dó rừng, trải qua nhiều tháng ngâm, luộc, giã và seo giấy để tạo ra những tờ giấy dó dai, bền bỉ làm lớp cốt vững chắc.

Tinh hoa từ biển: Pha chế hồ điệp

Phần hồn của giấy điệp nằm ở lớp vỏ sò. Người thợ phải cất công sưu tầm loại vỏ sò điệp mỏng, có ánh xà cừ lấp lánh ở vùng biển nông. Vỏ sò sau khi nhặt về được rửa thật sạch, phơi khô rồi giã và nghiền nát thành thứ bột trắng mịn màng. Sau đó, bột này được đem trộn đều với hồ nấu từ bột gạo nếp tẻ hoặc sắn pha loãng. Lớp hồ này vừa làm chất kết dính, vừa tạo độ đanh cho giấy.

Kỹ thuật quét điệp và tạo “ganh”

Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo nhất. Người nghệ nhân không dùng cọ lông thông thường mà sử dụng chổi làm từ lá thông để quét hỗn hợp hồ điệp lên mặt giấy dó.

Chính những chiếc lá thông sắc mảnh, cứng cáp đã tạo ra những đường vân nổi (người trong nghề gọi là đường “ganh”) chạy dọc hoặc chạy ngang trên mặt giấy. Khi lớp hồ khô lại, bề mặt tờ giấy không chỉ cứng cáp mà còn hiện lên những đường ganh tuyệt đẹp, lấp lánh ánh xà cừ dưới nắng.

Tại sao giấy điệp lại là linh hồn của Tranh Đông Hồ?

Không phải ngẫu nhiên mà các nghệ nhân Đông Hồ từ hàng trăm năm trước lại chọn giấy điệp làm nền cho tác phẩm của mình.

Khả năng “bắt sáng” tuyệt vời: Lớp bột vỏ sò xà cừ có khả năng phản quang tự nhiên. Dưới ánh sáng, mặt giấy lấp lánh, làm nền tảng tôn lên sự rực rỡ của các gam màu thiên nhiên (đỏ từ sỏi vang, vàng từ hoa hòe, đen từ than lá tre…). Tranh không cần khung kính mà vẫn có chiều sâu và sự sống động.
Khả năng “giữ nét” hoàn hảo: Đặc thù của tranh Đông Hồ là kỹ thuật in ván gỗ khắc. Lớp hồ nếp làm bề mặt giấy đanh lại, không xốp như giấy dó mộc. Khi dập ván gỗ lên, mực in (màu) bám chặt, không bị loang lổ hay nhòe vạch, giữ nguyên vẹn sự sắc sảo, dứt khoát của những nét khắc mộc.

Hướng dẫn chọn mua và bảo quản giấy điệp

Mua giấy điệp ở đâu và quy cách thế nào?

Để mua được giấy điệp chuẩn, bạn có thể tìm đến các cơ sở sản xuất tại Làng nghề giấy Phong Khê (Bắc Ninh) hoặc trực tiếp tại làng tranh Đông Hồ. Ngoài ra, với sự phát triển của thương mại điện tử, các cửa hàng họa phẩm chuyên dụng hoặc các gian hàng uy tín trên Shopee, TikTok Shop đều có sẵn mặt hàng này.

Giấy thường được bán theo xấp (10-20 tờ) với nhiều kích thước từ nhỏ đến lớn: 25x30cm, 30x40cm, 40x60cm… Giá thành dao động từ vài chục nghìn đến hơn trăm nghìn tùy kích cỡ và chất lượng lớp điệp.

Mẹo bảo quản giấy điệp giữ độ bền

Giấy điệp có tính chất đặc thù nên cần được nâng niu:

Tránh ẩm mốc: Lớp hồ nếp rất dễ thu hút côn trùng hoặc bị mốc nếu để ở nơi ẩm thấp. Cần bọc kín bằng túi nilon, cất trong túi hoặc ống đựng bản vẽ, bỏ thêm vài gói hút ẩm.
Không vò hoặc gấp nếp mạnh: Lớp điệp phủ trên mặt giấy là một lớp vỏ cứng mỏng. Nếu bạn vò nát hoặc gấp mép quá mạnh, lớp xà cừ này có thể bị nứt và bong tróc ra khỏi cốt giấy dó. Khi cuộn giấy, hãy cuộn thật nới lỏng tay.

Giấy điệp không chỉ là chất liệu nền của tranh Đông Hồ, mà còn là phần hồn tạo nên vẻ đẹp óng ánh, mộc mạc và rất riêng của dòng tranh dân gian Việt Nam. Từ vỏ điệp nghiền mịn, hồ nếp, giấy dó đến bàn tay khéo léo của nghệ nhân, mỗi tờ giấy điệp đều chứa đựng sự công phu và chiều sâu văn hóa truyền thống. Vì vậy, khi tìm hiểu về giấy điệp, chúng ta không chỉ hiểu thêm về một kỹ thuật làm tranh, mà còn thêm trân trọng giá trị di sản cần được gìn giữ, lan tỏa và tiếp nối trong đời sống hôm nay.