Ghé thăm làng nghề truyền thống Đông Hồ nổi tiếng Bắc Ninh

Làng tranh Đông Hồ là một làng nghề tranh dân gian lâu đời với lịch sử hơn 400 năm. Nổi tiếng với dòng tranh khắc gỗ độc đáo, làng tranh Đông Hồ là điểm đến thu hút du khách khi đi du lịch Hà Nội vì cách Thủ đô không xa. Cùng Artnam tìm hiểu về lịch sử và trải nghiệm thú vị tại làng tranh dân gian truyền thống dưới đây nhé.

Giới thiệu về làng tranh dân gian Đông Hồ

Làng Đông Hồ ở đâu, đường đi thế nào?

Làng Đông Hồ, hay tên đầy đủ là làng tranh dân gian Đông Hồ, nằm bên bờ nam đê sông Đuống, thuộc địa phận phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây chỉ cách trung tâm Bắc Ninh chừng 16km, cách Hà Nội khoảng 35km nên còn được nhiều người gọi là làng tranh Đông Hồ Hà Nội.

Để đi đến làng tranh Đông Hồ, du khách có thể đi theo hướng Quốc lộ 38, qua cầu Hồ rồi rẽ phải vào đường Thiên Đức, đi thêm khoảng 2km nữa là đến nơi. Du khách có thể chọn nhiều phương tiện di chuyển khác nhau:

• Đi bằng xe máy, ô tô cá nhân: Đi theo đường Quốc lộ 5, đến gần ngã tư Phú Thị thì rẽ trái vào Quốc lộ 18B, đi thẳng qua Phố Sủi, chợ Keo và chợ Dâu, sau đó rẽ trái xuống đường đê rồi rẽ phải, đi thêm khoảng 3km là tới. Ngoài ra, từ chợ Dâu có thể đi thẳng đến thị trấn Hồ, rẽ trái vào Quốc lộ 38, tới gần cầu Hồ rẽ trái vào đường Thiên Đức, đi thẳng khoảng 2km sẽ tới làng tranh dân gian Đông Hồ.
• Đi bằng tuyến xe buýt 204 (Hà Nội – Thuận Thành): Xuất phát từ điểm trung chuyển Long Biên qua Nguyễn Văn Long, Quốc lộ 5, ngã tư Phú Thị, Phố Sủi, Chùa Keo, Đức Hiệp, Thanh Hoài, Tám Á trước khi dừng tại thị trấn Hồ. Từ đây, du khách bắt xe ôm đi thêm vài cây là đến lành tranh Đông Hồ.

Lịch sử hình thành làng tranh Đông Hồ

Khi đến đây, du khách sẽ được những nghệ nhân kể về lịch sử hình thành của làng tranh Đông Hồ. Được ra đời từ thế kỷ 17, thuộc làng Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh (nay là phường Thuận Thành, Bắc Ninh). Trải qua hơn 400 năm tồn tại và phát triển, nơi đây vẫn gìn giữ được nghề làm tranh truyền thống, một nét đẹp văn hóa độc đáo của vùng Kinh Bắc.

Theo ghi chép lịch sử, khoảng năm 1945, làng tranh Đông Hồ có 17 dòng họ theo nghề làm tranh dân gian. Thế nhưng, sau nhiều biến động lịch sử, số gia đình gắn bó với nghề truyền thống này ngày càng ít đi cho đến nay, chỉ còn hai gia đình là gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam vẫn tiếp tục làm tranh.

Đặc trưng khác biệt của tranh Đông Hồ Bắc Ninh

Tranh làng Hồ là một trong những dòng tranh dân gian phổ biến được yêu thích bởi khai thác đề tài quen thuộc, gắn với làng quê và cuộc sống bình dị của người Việt. Người làng Hồ rất giỏi trong việc sử dụng chất liệu từ thiên nhiên để tạo nên mảng màu truyền thống vừa tươi sáng vừa bền màu: màu chàm lấy từ cây lá chàm, màu đỏ thắm làm từ vỏ cây Van, màu đen được làm từ tro cây lá tre hoặc tro Voan,…

Những bức tranh dân gian được in trên giấy Dó, một loại giấy truyền thống được làm thủ công từ cây Dó. Khi gia công, bề mặt giấy thường được quét một lớp nhựa thông hoặc một lớp hồ pha thêm một ít bột từ vỏ sò Điệp, giúp giấy sáng và lấp lánh khi ra ngoài sáng. Do đó, loại giấy này còn gọi là giấy Điệp.

Để tạo nên những bức tranh khắc gỗ sinh động, người thợ không thể thiếu ván in thường dùng trong in tranh Đông Hồ. Ván khắc in tranh thường được chia thành hai loại chính: ván in nét và ván in màu. Ván in nét thường được làm từ gỗ thừng mực hoặc gỗ thị, thích hợp cho những đường nét nhỏ, tinh xảo. Còn ván in màu được làm từ gỗ mỡ vì khả năng giữ màu cao hơn.

Cuối cùng, đặc sắc của tranh làng Hồ Bắc Ninh còn ở quy trình làm tranh. Trước tiên, người thợ sẽ chuẩn bị giấy Dó bằng cách giã nhỏ thân cây, rồi chế biến từ cây Dó hái trên rừng. Tiếp theo, người thợ sẽ in màu lên tranh để tạo hình thù, một bức tranh thường cần 5 bản khắc, tương ứng 5 lần in. Bước cuối, tranh sẽ được mang đi phơi khô để không bị lem và bền màu.

Vai trò của làng tranh Đông Hồ với văn hóa người Việt

Tranh Đông Hồ khá quen thuộc với đời sống người dân nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng và các tỉnh phía Bắc. Với sự mộc mạc, gần gũi, tranh Đông Hồ không chỉ hiện diện trong đời sống văn hóa dân gian mà còn đi sâu vào thơ ca, văn học và được đưa vào chương trình học, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc.

Đặc biệt, trong bài thơ “Bên kia sông Đuống”, nhà thơ Hoàng Cầm đã khắc họa thành công hồn dân tộc thông qua nghệ thuật tranh Đông Hồ, làm nổi bật giá trị tinh thần sâu sắc của dòng tranh truyền thống của làng nghề.

Nhà thơ Tú Xương lại miêu tả tranh Đông Hồ bằng vần thơ hóm hỉnh như: “Đì đoẹt ngoài sân tràng pháo Chuột – Lòe loẹt trên vách bức tranh Gà”. Câu thơ gợi ngay đến tranh đám cưới chuột, một trong những hình tượng nổi tiếng nhất của dòng tranh này, thường được nhắc đến như “bức tranh biết nói” bởi tính châm biếm và cách phản ánh xã hội bằng ngôn ngữ dân gian. Nhờ vậy, tranh Đông Hồ không chỉ để treo chơi ngày Tết mà còn mang giá trị quan sát và bình luận đời sống.

Qua đó, ta có thể thấy tranh dân gian Đông Hồ có mối gắn bó sâu sắc với ngày Xuân trong đời sống nông thôn Việt Nam. Trước kia, dòng tranh này chủ yếu được sáng tác để phục vụ dịp Tết Nguyên đán. Mỗi độ xuân về, người dân lại mua tranh Đông Hồ về dán trên tường nhằm trang trí nhà cửa, mang ý nghĩa tiễn đưa năm cũ và chào đón năm mới.

Làng Đông Hồ tổ chức chợ tranh nhộn nhịp với 5 phiên chợ diễn ra vào các ngày 6, 11, 16, 21 và 26 tháng Chạp. Ngay từ tờ mờ sáng, nhiều người đã nô nức đổ về làng Hồ như lễ hội ngày Tết. Đến chợ tranh Đông Hồ, có người mua bán nhưng cũng có không ít người ghé thăm để thưởng lãm vẻ đẹp tranh dân gian. Nhiều người không ngại đường xa tìm đến, với niềm tin rằng mỗi dịp Tết có vài bức tranh Đông Hồ treo trong nhà sẽ mang đến sự yên ấm, may mắn và làm ăn sung túc cho cả năm.

Tóm lại, tranh làng Hồ được xem như đặc sản văn hóa của Kinh Bắc. Không chỉ người Hà Nội và người dân nước yêu thích tranh Tết Đông Hồ tìm về tham quan, tìm hiểu và chọn mua, mà nhiều du khách cùng các chuyên gia hội họa, mỹ thuật nước ngoài cũng đến làng Hồ để nghiên cứu nghệ thuật tranh dân gian nổi tiếng.

Thực trạng làng tranh Đông Hồ hiện nay

Sau khi hòa bình lập lại năm 1954, làng tranh Đông Hồ được khôi phục và từng bước phát triển trở lại. Nhiều tổ hợp tác sản xuất tranh ra đời, tạo điều kiện để tranh Đông Hồ không chỉ phục vụ trong nước mà còn được xuất khẩu sang các nước xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 1985–1990, trước tác động của kinh tế thị trường và những thay đổi về chính trị tại các nước Đông Âu, hoạt động xuất khẩu tranh Đông Hồ gặp không ít khó khăn trong bối cảnh du nhập của các trào lưu phương Tây cũng khiến thị hiếu thẩm mỹ của người dân thay đổi.

Do không có đầu ra cho tranh hầu như người dân trong làng Hồ đã chuyển sang làm nghề vàng mã. Có thể thấy rằng nghề vàng mã đã tạo ra nhiều công ăn việc làm cho mọi người, từ người già đến trẻ nhỏ, ai cũng có thể tranh thủ thời gian rảnh để sản xuất. Nhờ đó, kinh tế làng Hồ ngày càng khấm khá, đời sống người dân nâng cao, những ngôi nhà tranh vách đất dần mất đi, thay vào đó là các ngôi nhà cao tầng khang trang, hiện đại.

Đã có thời điểm tưởng chừng một dòng tranh dân gian nổi tiếng dần rơi vào quên lãng. Tuy nhiên, bằng tình yêu nghề nhiều nghệ nhân trong đó tiêu biểu là gia đình các ông Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam, nghề làm tranh Đông Hồ được khôi phục.

Ngoài ra, trong quá trình làm sống lại tranh Đông Hồ, ông Nguyễn Đăng Chế đã vận động con cháu cùng đóng góp xây dựng Trung tâm giao lưu văn hóa dân gian tranh Đông Hồ với diện tích lên tới 5.500m².

Trung tâm đã xây dựng một không gian văn hóa độc đáo trở thành điểm đến không thể thiếu trong các tour du lịch làng nghề truyền thống. Mỗi năm, nơi đây đón tiếp hàng chục nghìn lượt du khách đến tham quan, tìm hiểu về nghề làm tranh Đông Hồ cũng như mua tranh dân gian đặc sắc. Đặc biệt, một trong những trải nghiệm khiến du khách vô cùng thích thú chính là được các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn, giúp họ tự tay tạo ra những bức tranh Đông Hồ mang đậm dấu ấn cá nhân.

May mắn thay, không còn nhiều người làm tranh nên tranh do gia đình hai ông làm ra đều bán được, thỉnh thoảng cũng có khách nước ngoài đến mua tranh. Nguồn thu nhập tạm đủ giúp các nghệ nhân có thêm động lực giữ và làm nghề . Đáng mừng là sau thời gian chạy dòng tranh “thời thượng”, nhiều người dần nhận ra vẻ đẹp mộc mạc của tranh dân gian và quay lại thú chơi tranh Đông Hồ, nhất là trong những ngày Tết.

Những nghệ nhân cuối cùng giữ lửa nghề tranh làng Hồ

Khi mức thu nhập từ những tranh giấy điệp không đủ để trang trải cuộc sống, hàng loạt gia đình tại làng Hồ đã bỏ nghề làm tranh để chuyển sang sản xuất hàng mã. Đã có những thời điểm, nét đẹp văn hóa hàng trăm năm tuổi này có nguy cơ mai một trầm trọng. Thế nhưng, bất chấp vòng xoáy khắc nghiệt của thời đại, mạch nguồn của tranh Đông Hồ vẫn âm ỉ chảy và bừng sáng cho đến tận ngày nay.

Cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam 

Nhắc đến nỗ lực gìn giữ tinh hoa Đông Hồ không thể không nhắc đến Cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam xuất thân từ dòng họ Nguyễn Hữu – một trong những dòng họ có truyền thống làm tranh lâu đời nhất nhì vùng Kinh Bắc. Ông gắn bó với mùi giấy điệp, màu gạch non và nhịp chày giã điệp từ thuở ấu thơ. Với ông, làm tranh không chỉ là một cái nghề để mưu sinh, mà đó là hơi thở, là máu thịt.

Bằng sự tâm huyết qua nhiều thập kỷ, ông đã vinh dự trở thành người đầu tiên được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân làng tranh dân gian Đông Hồ. Ông chính là một báu vật nhân văn sống, người đã đặt những viên gạch nền móng vững chắc để hồi sinh lại dòng tranh từng một thời vang bóng.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế

Nếu nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam là người giữ lại nhịp chày giã điệp thì Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế của dòng họ Nguyễn Đăng lại là người cứu vãn những bản khắc gỗ linh hồn của làng nghề. Chứng kiến di sản của cha ông bị đối xử tàn nhẫn, ông đã đưa ra một quyết định vô cùng táo bạo trong mắt nhiều người lúc bấy giờ.

Vào thời điểm người dân làng Hồ không còn thiết tha với tranh nghệ thuật, vô số ván in mộc bản cổ bị vứt bỏ lay lắt ở góc nhà thậm chí bị đem chẻ ra làm củi đun bếp. Không thể cầm lòng trước sự tàn phá ấy, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã vét sạch tiền túi, rong ruổi lùng sục khắp hang cùng ngõ hẻm để mua lại, chuộc lại từng mộc bản bị rẻ rúng.

Để bảo tồn di sản một cách bền vững, ông đã chủ động chuyển mình thích ứng với thời đại bằng cách:

• Phục dựng và truyền dạy lại kỹ thuật khắc ván in tinh xảo cho thế hệ sau.
• Thành lập Trung tâm giao lưu văn hóa dân gian Đông Hồ ngay tại xưởng tranh của gia đình.
• Tiên phong xây dựng mô hình kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, giúp du khách trong và ngoài nước được tự tay in tranh qua đó lan tỏa giá trị văn hóa mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
  

  

Kinh nghiệm du lịch làng tranh Đông Hồ

Làng tranh Đông Hồ là một trong những địa điểm du lịch gần Hà Nội được nhiều du khách yêu thích. Tại đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng dòng tranh dân gian nổi tiếng mà còn được trải nghiệm nhiều hoạt động thú vị, giúp chuyến du lịch thêm đáng nhớ. Những hoạt động nổi bật du khách nên tham khảo dưới đây:

Chiêm ngưỡng những bức tranh độc đáo

Đến đây, du khách sẽ thấy đủ chủng loại tran từ chủ đề dân gian, tín ngưỡng, phong tục đến những bức tranh vui nhộn, mang tính châm biếm đều phản ánh đời sống nông thôn, tâm tư, ước vọng của người Việt xưa.

Một số tranh nổi tiếng: “Đám cưới chuột”, hình ảnh gia đình heo, gà trống, trâu, cảnh ruộng đồng, sinh hoạt… Tranh Đông Hồ từng được nhiều gia đình Bắc bộ treo dịp Tết, mong cầu may mắn, no ấm.

Tự tay làm bức tranh dân gian của mình

Không chỉ chiêm ngưỡng tranh, du khách còn có thể trực tiếp tham gia vào quy trình làm tranh Đông Hồ. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, bạn sẽ được trải nghiệm từng công đoạn từ in màu, phơi tranh đến hoàn thiện tác phẩm. Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn về kỹ thuật và quy trình vẽ tranh đông hồ, bạn có thể tham khảo thêm bài viết chi tiết mà Artnam đã chia sẻ trước đó.

Tham gia lễ hội tranh dân gian Đông Hồ Bắc Ninh

Lễ hội làng Đông Hồ được tổ chức từ ngày 14 – 16 tháng 3 Âm lịch hàng năm, thu hút đông đảo du khách nhờ những bức tranh dân gian độc đáo. Đây là một trong những lễ hội đặc sắc của vùng Kinh Bắc, thời điểm lý tưởng để du xuân.

Mua tranh Đông Hồ làm quà

Khi ghé thăm và du lịch làng tranh dân gian Đông Hồ, một trong những món quà ý nghĩa nhất để tặng người thân, bạn bè chính là những bức tranh khắc gỗ truyền thống. Không chỉ có vậy, làng Đông Hồ còn trưng bày rất nhiều quà lưu niệm mang phong cách tranh Đông Hồ độc đáo như sổ tay, bưu thiếp, tranh treo tường mini, đồ trang trí… để bạn dễ dàng lựa chọn.

Gặp gỡ các nghệ nhân ưu tú làng nghề

Khi ghé thăm làng tranh Đông Hồ, du khách còn có thể gặp gỡ các nghệ nhân ưu tú, nghe họ kể về lịch sử, nét độc đáo của những bức tranh dân gian. Tiêu biểu trong đó có thể đến nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam và nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế là những người cuối cùng tiếp tục giữ gìn nghề làm tranh truyền thống.

Lưu ý khi tham quan làng tranh Đông Hồ

Du lịch làng tranh Đông Hồ là một trải nghiệm thú vị, giúp bạn hiểu hơn về nền văn hóa độc đáo của đất Kinh Bắc. Để có chuyến đi hoàn hảo, hãy lưu ý một số điểm sau:

• Trang phục lịch sự: Hãy chuẩn bị những bộ đồ thoáng mát, thoải mái nhưng kín đáo khi du lịch làng tranh Đông Hồ, nhất là khi bạn có dự định ghé qua các đền chùa quanh đó.
• An toàn giao thông: Nếu đi xe máy, bạn nhớ lái xe bình tĩnh và cẩn trọng, đặc biệt ở những đoạn đường đê, nơi dễ xảy ra tai nạn.
• Nghiên cứu trước: Trước khi đến làng Đông Hồ, bạn nên tìm hiểu thông tin trên các trang mạng giúp chuẩn bị tốt hơn cho chuyến đi.
• Giữ yên tĩnh: Khác xa sự ồn ào, náo nhiệt của thành phố, làng tranh Đông Hồ là nơi nhịp sống chậm rãi và tĩnh lặng. Khi đến đây, hãy nói chuyện nhỏ nhẹ, hạn chế gây ồn để giữ không khí thanh bình đặc trưng của làng.
• Chuẩn bị tiền mặt: Nhiều hộ nghệ nhân vẫn chủ yếu giao dịch bằng tiền mặt vì thế hãy mang theo lượng tiền nhỏ để dễ thanh toán.

Du lịch làng tranh Đông Hồ thời điểm nào hợp lý? 

Mỗi mùa trong năm, làng Đông Hồ lại mang một nét đẹp và trải nghiệm riêng cho du khách, tuy nhiên để có chuyến đi trọn vẹn Artnam xin gợi ý một số thời điểm lý tưởng nhất trong năm để bạn tham khảo: 

• Tháng 1 – 3 âm lịch: thời điểm sôi động nhất trong năm tại làng tranh dân gian Đông Hồ. Vào dịp Tết Nguyên đán, nơi đây tổ chức nhiều hoạt động văn hóa và lễ hội truyền thống.
• Tháng 8 – 10: khoảng thời gian mùa thu nên thời tiết mát mẻ, dễ chịu, rất hợp cho các hoạt động ngoài trời. Đây cũng là lúc nhiều gia đình trong làng chuẩn bị và sản xuất tranh cho dịp Tết, vì vậy du khách có thể quan sát trực tiếp hoạt động sản xuất tranh. 
• Cuối tuần, ngày lễ: những ngày này, làng nghề thường tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm và workshop cho du khách. 

Các địa điểm du lịch gần làng tranh Đông Hồ nên ghé thăm

Ngoài tham quan làng tranh Đông Hồ, du khách có thể kết hợp khám phá nhiều điểm du lịch nổi tiếng trong khu vực để trải nghiệm sâu sắc về văn hóa, lịch sử và thiên nhiên đặc biệt, giúp chuyến đi trở nên trọn vẹn.

Đình làng Đình Bảng

Đình làng Đình Bảng là một trong những di tích kiến trúc và lịch sử tiêu biểu ở Bắc Ninh, cách làng tranh Đông Hồ khoảng 5km. Đây là công trình lâu đời lưu giữ và phát triển văn hóa truyền thống của người Việt, mang đến cho du khách những trải nghiệm khám phá văn hóa dân tộc ý nghĩa.

Chùa Phật Tích

Chùa Phật Tích là một trong những di tích lịch sử văn hóa quan trọng ở Bắc Ninh, cách làng Đông Hồ khoảng 15km. Đây là địa điểm du lịch tâm linh hấp dẫn, nơi du khách có thể khám phá nét đẹp tâm linh và giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam.

Làng gốm Phú Lãng

Làng gốm Phú Lãng là điểm đến lý tưởng cho những ai yêu thích nghệ thuật gốm sứ, chỉ cách làng Đông Hồ khoảng 10km. Đây là nơi lưu giữ và phát triển nghề làm gốm truyền thống của Việt Nam. Ghé thăm làng gốm Phú Lãng, du khách sẽ có trải nghiệm thú vị và khám phá nét văn hóa độc đáo của đất nước.

Chùa Dâu

Chùa Dâu là một điểm đến nổi tiếng gần làng tranh Đông Hồ. Tọa lạc tại xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, ngôi chùa có giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc, đã được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Sở hữu kiến trúc độc đáo cùng sự giao thoa tín ngưỡng phong phú, chùa Dâu là một trung tâm Phật giáo quan trọng, hấp dẫn người hành hương mà còn cả các du khách yêu lịch sử văn hóa. Khi đến đây, bạn có thể chiêm ngưỡng tượng Phật và tượng các vị thần, tham quan tháp Hòa Phong cổ kính và tận hưởng không gian thanh bình.

Trên đây là những điểm đặc sắc của làng tranh Đông Hồ để bạn tham khảo khi đi du lịch Hà Nội và Bắc Ninh. Hy vọng với những thông tin trên, bạn có sẽ có một chuyến đi tham quan ý nghĩa, đáng nhớ tại làng tranh dân gian này.

Ngoài ra, bạn có thể tìm hiểu thêm về một số làng nghề tranh dân gian nổi tiếng khác như: Kim Hoàng, Hàng Trống, làng Sình,… để có thêm lựa chọn cho những chuyến đi sắp tới.