Tranh Đông Hồ (tranh làng Hồ) là một dòng tranh dân gian truyền thống, văn hóa Kinh Bắc với những nét vẽ mộc mạc và màu sắc tự nhiên. Tuy nhiên, ít ai hiểu rõ sự khác biệt giữa kỹ thuật in tranh truyền thống từ ván gỗ và cách vẽ tranh Đông Hồ bằng tay. Trong bài viết dưới đây, Artnam sẽ cùng bạn khám phá quy trình chế tác thủ công đồng thời hướng dẫn cách tự vẽ lại những bức tranh kinh điển như Đám cưới chuột hay Đàn lợn âm dương.

Tranh Đông Hồ là gì?

Tranh Đông Hồ là một dòng tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam, xuất phát từ làng Đông Hồ Bắc Ninh. Quy trình làm tranh là sự kết hợp khéo léo giữa nghề làm giấy, làm màu và khắc in, thể hiện sự tinh tế, sáng tạo của người dân.

Quy trình làm tranh thủ công

Dưới đây là quy trình làm tranh Đông Hồ thủ công hiện nay.

Bước 1: Chuẩn bị giấy điệp

Giấy điệp là nguyên liệu chính để vẽ tranh dân gian Đông Hồ. Nó quyết định độ bền, độ óng ánh và khả năng giữ màu của tranh. Ta chọn giấy dó (loại giấy bền, dẻo, không mủn) sau đó nghiền vỏ sò, vỏ điệp thành bột mịn rồi trộn bột điệp với hồ nếp rồi quét lên giấy dó. Sau đó phơi khô, ta sẽ có giấy điệp óng ánh, dai và giữ màu rất lâu.

Bước 2: Chế tạo màu tự nhiên

Màu sắc trong tranh Đông Hồ luôn là linh hồn của loại tranh này. Điểm đặc biệt là tranh không dùng màu hóa học, mà hoàn toàn khai thác từ thiên nhiên, vừa an toàn vừa tạo vẻ đẹp mộc mạc, bền bỉ với thời gian.

Đen: than lá tre.
Đỏ: đá son hoặc gỗ vang.
Vàng: hoa hòe.
Xanh: gỉ Đông Hồ hoặc lá chàm.
Trắng: vỏ điệp.

Tất cả được nghiền nhỏ, lọc lấy bột/màu rồi hòa với hồ nếp để dễ in và bền màu.

Bước 3: Khắc ván gỗ

Trong quy trình làm tranh Đông Hồ, khắc ván gỗ là công đoạn quan trọng để tạo nên hình dáng và đường nét của bức tranh. Đây là bước đòi hỏi tay nghề tinh xảo, sự kiên nhẫn và con mắt nghệ thuật của người thợ.

Nguyên liệu và dụng cụ

Gỗ thị: loại gỗ chắc, thớ mịn, ít cong vênh, bền lâu.
Dao khắc, đục: nhiều kích thước để tạo đường nét lớn – nhỏ, nông – sâu.
Mẫu tranh: bản vẽ gốc của nghệ nhân. Mỗi màu cần một bản khắc khác nhau.

Bước 4: In tranh

Sau khi đã chuẩn bị giấy điệp, màu tự nhiên và ván khắc gỗ, công đoạn in tranh Đông Hồ là bước “thổi hồn” để tạo nên một bức tranh Đông Hồ hoàn chỉnh. Đây là khâu thể hiện kỹ năng phối hợp tay nghề và thẩm mỹ của nghệ nhân.

Tiếp theo ta đặt giấy điệp lên mặt ván đã quét màu. Dùng bàn chà gỗ miết đều cho màu in sang giấy. In lần lượt từ màu nền đến chi tiết, từ nhạt đến đậm. Căn chỉnh chính xác để các lớp màu khớp nhau.

Bước 5: Hoàn thiện

Đây là công đoạn cuối cùng để bức tranh trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh, có thể dùng để treo, trưng bày hoặc bán trong dịp Tết. Sau khi in xong, nghệ nhân cần chăm chút cho tranh để đạt độ đẹp, bền và tinh tế nhất. Tiếp đến, họ sẽ vẽ khung tranh Đông Hồ bằng mực đen hoặc mực đỏ sao cho đúng kích thước và hình dáng để đảm bảo tính đồng nhất cho bố cục.

Cuối cùng Tranh sau khi in được đem phơi ngoài trời, nơi khô ráo, nhiều ánh sáng nhưng tránh gió mạnh. Phơi cho đến khi màu khô tự nhiên, bám chặt vào giấy điệp, không bị nhòe.

Một số chi tiết nhỏ như mắt, miệng, hoa văn… có thể được vẽ thêm bằng tay để tăng sắc nét, làm tranh Đông Hồ sinh động hơn. Đây cũng là điểm tạo nên sự khác biệt, cá tính riêng cho mỗi bức.

Kiểm tra lại toàn bộ bức tranh, loại bỏ những bản bị lem màu hoặc in lệch. Cắt, xén mép giấy gọn gàng.

Tranh được xếp thành tập, kẹp phẳng, tránh ẩm mốc. Thường dùng để bán vào dịp Tết, làm tranh thờ hoặc để trưng bày.