Tranh sơn mài Nhật Bản – Nghệ thuật Urushi tinh xảo

Tranh sơn mài Nhật Bản là một trong những loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc, nổi bật với kỹ thuật sơn mài tinh xảo và giá trị thẩm mỹ cao. Không chỉ phản ánh chiều sâu văn hóa và triết lý sống của người Nhật, tranh sơn mài còn được ưa chuộng trong trang trí nội thất và sưu tầm nghệ thuật. Với vẻ đẹp bền vững theo thời gian, tranh sơn mài Nhật Bản ngày càng thu hút sự quan tâm của những người yêu nghệ thuật trên toàn thế giới.

Tranh sơn mài Nhật Bản là gì?

Tranh sơn mài Nhật Bản (tiếng Nhật thường gọi là 漆芸 – Shitsugei, hoặc 漆絵 – Urushie khi là tranh) là loại hình nghệ thuật truyền thống sử dụng sơn mài tự nhiên (urushi) chiết xuất từ nhựa cây sơn (Toxicodendron vernicifluum), kết hợp với kỹ thuật thủ công tinh xảo và triết lý thẩm mỹ Nhật Bản.

Lịch sử phát triển nghệ thuật sơn mài Nhật Bản

Lịch sử phát triển nghệ thuật sơn mài Nhật Bản gắn liền với tiến trình văn hóa – thẩm mỹ của đất nước này và có thể khái quát qua các giai đoạn chính sau:

1. Thời Jōmon – Nara (khoảng 10.000 TCN – thế kỷ 8)

Sơn mài urushi đã xuất hiện rất sớm, ban đầu dùng để phủ đồ dùng (bát, hộp, vũ khí) nhằm tăng độ bền và chống ẩm. Cuối thời Nara, sơn mài bắt đầu mang yếu tố trang trí nghệ thuật, chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa.

2. Thời Heian (794–1185)

Đây là giai đoạn định hình bản sắc Nhật. Kỹ thuật maki-e (rắc bột vàng, bạc lên sơn ướt) ra đời và phát triển mạnh, đánh dấu bước chuyển từ đồ thủ công sang nghệ thuật tinh xảo mang tính cung đình.

3. Thời Kamakura – Muromachi (1185–1573)

Sơn mài phát triển trong bối cảnh võ sĩ đạo và Phật giáo Thiền. Tác phẩm mang phong cách giản lược, trang nghiêm, phục vụ đền chùa, hộp kinh, đồ nghi lễ; kỹ thuật ngày càng điêu luyện.

4. Thời Edo (1603–1868)

Thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật sơn mài Nhật Bản. Maki-e đạt đỉnh cao về kỹ thuật và thẩm mỹ, chủ đề phong phú hơn (thiên nhiên, đời sống). Sơn mài không chỉ dành cho quý tộc mà lan rộng tới tầng lớp thị dân.

5. Thời Minh Trị – hiện đại (từ 1868 đến nay)

Nhật Bản mở cửa, sơn mài tiếp xúc với nghệ thuật phương Tây. Nghệ sĩ bắt đầu xem sơn mài như một chất liệu hội họa độc lập, xuất hiện tranh sơn mài treo tường và các tác phẩm đương đại, vừa giữ truyền thống vừa đổi mới.

Đặc điểm chính của tranh sơn mài Nhật Bản

1. Sơn mài tự nhiên urushi

• Là nhựa cây sơn, rất bền, bóng sâu và càng lâu năm càng đẹp.
• Chống ẩm, chống mối mọt tốt nhưng khó chế tác và đòi hỏi tay nghề cao.

2. Kỹ thuật tinh xảo, cầu kỳ

• Maki-e: rắc bột vàng, bạc lên sơn ướt để tạo họa tiết.
• Raden: khảm xà cừ, vỏ trai.
• Chinkin : khắc hoa văn rồi thếp vàng vào rãnh.
• Urushie: vẽ tranh trực tiếp bằng sơn mài.
  → Mỗi tác phẩm thường trải qua nhiều lớp sơn và thời gian khô dài.

3. Phong cách thẩm mỹ tinh giản

• Đề cao sự thanh nhã, trầm lắng và chiều sâu nội tâm.
• Ít chi tiết thừa, chú trọng bố cục và “khoảng trống” (Ma).

4. Màu sắc đặc trưng

• Chủ yếu là đen, đỏ son, nâu sẫm, điểm vàng hoặc bạc.
• Không rực rỡ, thiên về ánh kim nhẹ và độ sâu bề mặt.

5. Chủ đề gắn với thiên nhiên và triết lý sống

• Hoa anh đào, tre, thông, chim hạc, cá chép.
• Bốn mùa, phong cảnh, trà đạo, thiền, văn học cổ.
• Thể hiện sự hài hòa giữa con người và tự nhiên.

6. Giá trị sử dụng và sưu tầm cao

• Không chỉ là tranh treo mà còn xuất hiện trên bình phong, hộp sơn mài, đồ trà đạo, nội thất cao cấp.
• Tác phẩm cổ hoặc của nghệ nhân nổi tiếng có giá trị nghệ thuật và kinh tế lớn.

Tóm lại, tranh sơn mài Nhật Bản nổi bật bởi chất liệu tự nhiên, kỹ thuật cực kỳ tinh tế, phong cách tối giản và tinh thần thiền sâu sắc.

Kỹ thuật chế tác tranh sơn mài Nhật Bản

Tranh sơn mài Nhật Bản, hay còn được gọi là Maki-e (蒔絵), là một trong những loại hình nghệ thuật thủ công tinh xảo và lâu đời nhất của Xứ sở Hoa anh đào. Khác với sơn mài Việt Nam thiên về đắp nổi và mài phẳng để tìm màu, sơn mài Nhật Bản nổi tiếng với kỹ thuật “rắc bột kim loại” để tạo nên vẻ sang trọng, lộng lẫy.

Dưới đây là các kỹ thuật chế tác cốt lõi trong nghệ thuật sơn mài Nhật Bản:

1. Nguyên liệu nền tảng: Nhựa cây Urushi

Trái tim của nghệ thuật này là nhựa cây Urushi (cây sơn). Đây là một loại nhựa tự nhiên cực kỳ bền, chống thấm nước và chịu nhiệt tốt.

• Đặc điểm: Nhựa Urushi không “khô” bằng cách bay hơi mà bằng một phản ứng hóa học khi tiếp xúc với độ ẩm và nhiệt độ nhất định.
• Quy trình: Nghệ nhân phải quét rất nhiều lớp sơn mỏng, mỗi lớp cần được ủ trong buồng ẩm đặc biệt trước khi mài và quét lớp tiếp theo.

2. Các kỹ thuật trang trí chính (Maki-e)

“Maki-e” có nghĩa là “tranh rắc”. Người nghệ nhân sử dụng các ống tre hoặc bút lông để rắc bột vàng, bạc lên bề mặt sơn còn ướt.

• Hira Maki-e (Sơn mài phẳng): Thiết kế được vẽ bằng sơn, sau đó rắc bột kim loại lên trên. Sau khi khô, một lớp sơn bảo vệ mỏng được phủ lên và mài nhẹ. Bề mặt tranh gần như phẳng hoàn toàn.
• Takamaki-e (Sơn mài đắp nổi): Nghệ nhân sử dụng hỗn hợp sơn và bột than hoặc đất sét để tạo ra các hình khối nổi trên bề mặt (như cánh hoa, thân cây), sau đó mới phủ vàng hoặc bạc lên. Điều này tạo ra hiệu ứng 3D sống động.
• Togidashi Maki-e (Sơn mài mài bóng): Đây là kỹ thuật phức tạp nhất. Sau khi rắc bột kim loại, toàn bộ bề mặt được phủ nhiều lớp sơn đen hoặc trong suốt cho đến khi hình vẽ bị lấp kín. Sau đó, nghệ nhân mài bằng than củi cho đến khi hình ảnh rực rỡ hiện ra từ dưới các lớp sơn.

3. Các kỹ thuật bổ trợ độc đáo

Ngoài việc rắc bột vàng, người Nhật còn sử dụng:

• Raden (Khảm xà cừ): Sử dụng các mảnh vỏ trai, ốc tai tượng thái mỏng để tạo hiệu ứng ánh sáng ngũ sắc.
• Kirikane (Cắt vàng lá): Cắt những lá vàng cực mỏng thành các hình khối nhỏ (hình vuông, hình tam giác) và dán chúng lên tranh để tạo chi tiết tinh vi.
• Nashiji (Vỏ quả lê): Rắc những mảnh vàng không đều màu xuống dưới lớp sơn trong suốt, tạo nên bề mặt lấp lánh như da quả lê.

Tranh sơn mài Nhật Bản không chỉ là một loại hình nghệ thuật trang trí, mà còn là kết tinh của kỹ thuật Urushi tinh xảo, triết lý Zen và giá trị văn hóa lâu đời. Với độ bền vượt thời gian, chiều sâu thẩm mỹ và tính độc bản cao, tranh sơn mài Nhật Bản ngày càng được giới sưu tầm và người yêu nghệ thuật đánh giá cao. 

Nếu bạn đang tìm kiếm một tác phẩm vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa thể hiện gu thẩm mỹ tinh tế và đẳng cấp, tranh sơn mài Nhật Bản chính là lựa chọn xứng đáng để đầu tư và trân trọng lâu dài.