Tìm hiểu quy trình in tranh, cách vẽ tranh Đông Hồ đơn giản

Tranh Đông Hồ là một dòng tranh dân gian truyền thống, văn hóa Kinh Bắc với những nét vẽ mộc mạc và màu sắc tự nhiên. Tuy nhiên, ít ai hiểu rõ sự khác biệt giữa kỹ thuật in tranh truyền thống từ ván gỗ và cách vẽ tranh Đông Hồ bằng tay. Trong bài viết dưới đây, Artnam sẽ cùng bạn  khám phá quy trình chế tác thủ công đồng thời hướng dẫn cách tự vẽ lại những bức tranh kinh điển như Đám cưới chuột hay Đàn lợn âm dương.

Tranh Đông Hồ là gì?

Tranh Đông Hồ là một dòng tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam, xuất phát từ làng Đông Hồ (Bắc Ninh). Quy trình làm tranh là sự kết hợp khéo léo giữa nghề làm giấy, làm màu và khắc in, thể hiện sự tinh tế, sáng tạo của người dân.

Quy trình làm tranh thủ công

Dưới đây là quy trình làm tranh Đông Hồ thủ công hiện nay.

Bước 1: Chuẩn bị giấy điệp

Giấy điệp là nguyên liệu chính để vẽ tranh Đông Hồ. Nó quyết định độ bền, độ óng ánh và khả năng giữ màu của tranh. Ta chọn giấy dó (loại giấy bền, dẻo, không mủn) sau đó nghiền vỏ sò, vỏ điệp thành bột mịn rồi trộn bột điệp với hồ nếp rồi quét lên giấy dó. Sau đó phơi khô, ta sẽ có giấy điệp óng ánh, dai và giữ màu rất lâu.

Bước 2: Chế tạo màu tự nhiên

Màu sắc trong tranh Đông Hồ luôn là linh hồn của loại tranh này. Điểm đặc biệt là tranh không dùng màu hóa học, mà hoàn toàn khai thác từ thiên nhiên, vừa an toàn vừa tạo vẻ đẹp mộc mạc, bền bỉ với thời gian.

• Đen: than lá tre.
• Đỏ: đá son hoặc gỗ vang.
• Vàng: hoa hòe.
• Xanh: gỉ Đông Hồ hoặc lá chàm.
• Trắng: vỏ điệp.

Tất cả được nghiền nhỏ, lọc lấy bột/màu rồi hòa với hồ nếp để dễ in và bền màu.

Bước 3: Khắc ván gỗ

Trong quy trình làm tranh Đông Hồ, khắc ván gỗ là công đoạn quan trọng để tạo nên hình dáng và đường nét của bức tranh. Đây là bước đòi hỏi tay nghề tinh xảo, sự kiên nhẫn và con mắt nghệ thuật của người thợ.

Nguyên liệu và dụng cụ

• Gỗ thị: loại gỗ chắc, thớ mịn, ít cong vênh, bền lâu.
• Dao khắc, đục: nhiều kích thước để tạo đường nét lớn – nhỏ, nông – sâu.
• Mẫu tranh: bản vẽ gốc của nghệ nhân. Mỗi màu cần một bản khắc khác nhau.

Bước 4: In tranh

Sau khi đã chuẩn bị giấy điệp, màu tự nhiên và ván khắc gỗ, công đoạn in tranh là bước “thổi hồn” để tạo nên một bức tranh Đông Hồ hoàn chỉnh. Đây là khâu thể hiện kỹ năng phối hợp tay nghề và thẩm mỹ của nghệ nhân.

Tiếp theo ta đặt giấy điệp lên mặt ván đã quét màu. Dùng bàn chà gỗ miết đều cho màu in sang giấy. In lần lượt từ màu nền đến chi tiết, từ nhạt đến đậm. Căn chỉnh chính xác để các lớp màu khớp nhau.

Bước 5: Hoàn thiện

Đây là công đoạn cuối cùng để bức tranh trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh, có thể dùng để treo, trưng bày hoặc bán trong dịp Tết. Sau khi in xong, nghệ nhân cần chăm chút cho tranh để đạt độ đẹp, bền và tinh tế nhất. Tiếp đến, họ sẽ vẽ khung tranh Đông Hồ bằng mực đen hoặc mực đỏ sao cho đúng kích thước và hình dáng để đảm bảo tính đồng nhất cho bố cục.

Cuối cùng Tranh sau khi in được đem phơi ngoài trời, nơi khô ráo, nhiều ánh sáng nhưng tránh gió mạnh. Phơi cho đến khi màu khô tự nhiên, bám chặt vào giấy điệp, không bị nhòe.

Một số chi tiết nhỏ như mắt, miệng, hoa văn… có thể được vẽ thêm bằng tay để tăng sắc nét, làm tranh Đông Hồ sinh động hơn. Đây cũng là điểm tạo nên sự khác biệt, cá tính riêng cho mỗi bức.

Kiểm tra lại toàn bộ bức tranh, loại bỏ những bản bị lem màu hoặc in lệch. Cắt, xén mép giấy gọn gàng.

Tranh được xếp thành tập, kẹp phẳng, tránh ẩm mốc. Thường dùng để bán vào dịp Tết, làm tranh thờ, hoặc để trưng bày.

Cách vẽ tranh Đông Hồ đơn giản

Tranh Đông Hồ sử dụng nét vẽ đơn giản, màu sắc tươi sáng để thể hiện các chủ đề dân gian gần gũi. Nếu bạn muốn tìm hiểu cách vẽ tranh Đông Hồ, hãy tham khảo từng bước chi tiết dưới đây: 

• Vẽ phác thảo: Dùng bút chì phác nhẹ các khối chính. Lưu ý các đường nét nên tròn trịa, đầy đặn. 
• Khung tranh: Vẽ khung tranh Đông Hồ thường dùng màu đen hoặc mực đỏ. Khung tranh cần vẽ đúng kích thước và hình dáng để đảm bảo bức tranh hài hòa và đồng nhất. 
• Vẽ hình: Sau khi xong phần khung, bạn cần vẽ các hình trong tranh, chi tiết nhỏ nhưng tinh xảo. Các hình vẽ thường xoay quanh đời sống dân gian, hoạt động sinh hoạt hàng ngày, động vật, cảnh đẹp,…
• Tô màu: Khi vẽ xong hình, tiếp theo cần tô màu cho chúng. Ưu tiên sử dụng các màu sắc truyền thống để tạo ra bức tranh đẹp và đúng phong cách tranh Đông Hồ. 
• Ký tên: Sau khi xong các bước trên, bạn có thể ký tên lên bức tranh Đông Hồ của mình. 

Nhờ những kỹ thuật vẽ đặc biệt này, tranh Đông Hồ mới có thể mang đến vẻ đẹp sáng tạo và truyền thống, trở thành một phần quan trọng của nghệ thuật dân gian Việt Nam. 

Hướng dẫn vẽ bức tranh Đông Hồ Lợn ăn cây ráy chi tiết 

Bức Lợn ăn cây ráy là một trong những bức tranh Đông Hồ có bố cục rõ ràng, đường nét đơn giản mang đặc trưng cao của dòng tranh rất phù hợp với người mới vẽ tranh Đông Hồ. Dưới đây là các bước vẽ chi tiết: 

Bước 1: Phác thảo khung hình con lợn

• Bắt đầu bằng một hình bầu dục lớn cho thân và một hình tròn nhỏ hơn cho đầu.
• Nối đầu và thân bằng những đường cong mượt mà để tạo phần cổ đầy đặn.
• Vẽ 4 chân ngắn, to bản và chiếc đuôi xoáy đặc trưng.

Bước 2: Vẽ chi tiết xoáy âm dương và khuôn mặt

• Xoáy âm dương: Vẽ hai vòng xoáy ở phần mông và vai lợn. Lưu ý nét vẽ phải tròn trịa, đều tay.
• Khuôn mặt: Vẽ mắt lợn hình hạt gạo, miệng hơi mỉm cười và chiếc mũi to với hai lỗ mũi hướng lên trên.
• Lá ráy: Vẽ thêm một nhành lá ráy bản to dưới chân lợn để hoàn thiện bố cục “Lợn ăn lá ráy”.
  

  

Bước 3: Đi nét đen

• Dùng bút dạ đen hoặc cọ nét đồ lại toàn bộ các đường phác thảo.
• Ở những đoạn gấp khúc như khuỷu chân hay tai lợn, hãy vẽ nét dày hơn một chút để tạo cảm giác giống như nét khắc từ ván gỗ thị của nghệ nhân.
  

  

Bước 4: Tô màu 

• Thân lợn: Tô màu vàng hòe hoặc màu trắng vỏ điệp cho toàn bộ thân.
• Xoáy âm dương: Một bên tô màu xanh chàm, một bên tô màu đỏ gạch (sỏi son) để tạo sự đối lập hài hòa.
• Lá ráy: Tô màu xanh lá đậm (xanh chàm pha chút vàng).

Bước 5: Hoàn thiện chi tiết phụ

• Vẽ thêm những lọn cỏ nhỏ dưới chân và dòng chữ “Lợn âm dương” bằng mực tàu ở góc trên cùng bên trái để bức tranh thêm phần chuyên nghiệp.
  

  

FAQ – Tranh Đông Hồ

1. Tranh Đông Hồ ra đời từ bao giờ?

• Xuất hiện từ thế kỷ 16 – 17, phát triển mạnh vào thời Lê – Nguyễn.
• Nổi tiếng nhất là vào dịp Tết cổ truyền, khi người dân mua tranh về treo để cầu may, răn dạy con cháu.

2. Điểm đặc biệt của tranh Đông Hồ là gì?

• In thủ công trên giấy điệp óng ánh.
• Màu tự nhiên từ cây cỏ, khoáng chất, rất bền và mộc mạc.
• Nội dung dân gian: ca ngợi lao động, phong tục, tín ngưỡng, giáo dục đạo đức.

3. Giấy điệp được làm thế nào?

• Nền giấy dó quét thêm bột vỏ điệp pha hồ nếp.
• Tạo nên bề mặt óng ánh, dai, giữ màu lâu dài.

4. Màu trong tranh Đông Hồ có bền không?

• Có, vì được chế từ nguyên liệu tự nhiên và kết dính bằng hồ nếp.
• Tranh có thể giữ màu hàng chục năm nếu bảo quản tốt.

5. Một bức tranh cần bao nhiêu bản khắc gỗ?

• Thông thường từ 2–5 bản khắc (cho các màu và nét đen).
• Tranh phức tạp có thể cần nhiều bản khắc hơn.

6. Có hai bức tranh Đông Hồ nào giống hệt nhau không?

• Không. Dù cùng một bản khắc, nhưng vì in thủ công, lượng màu và cách miết khác nhau → mỗi bức đều có sự độc đáo riêng.

Qua bài viết này, hy vọng bạn đã phân biệt được sự khác biệt giữa kỹ thuật in tranh dân gian thủ công từ ván khắc và  cách vẽ tranh Đông Hồ hiện đại. Dòng tranh Kinh Bắc với màu sỏi son, giấy điệp và những hình tượng đầy ý nghĩa luôn là đề tài hấp dẫn cho những ai yêu mỹ thuật truyền thống.